ایران شناسی
به روایاتی نام قدیم مشگین شهر اورامی و یا وراوی محل تولد سعد الدین وراوینی دانشمند و مترجم مرزبان نامه در قرن ششم هجری قمری بوده است.
شهرستان مشگین شهر به احتمال فراوان در گذشتههای دور با فلات اردبیل و مناطق مغان و قره داغ تشکیل سرزمین واحدی را می داده که چنین منطقه وسیعی از دیر باز می توانسته نیاز بسیاری از اقوام گله دار را که همیشه در حال کوچ ییلاق و قشلاق میباشند، برآورد.
شهرستان مشگین شهر به لحاظ موقعیت طبیعی دارای تپه ها, قلعه ها، اماکن تاریخی زیاد مربوط به ادوار تمدنهای ماقبل تاریخ و ادوار تاریخی قبل و بعد از اسلام می باشد. از جمله وجود نقوش صخره ای آثار تمدن انسانهای ماقبل تاریخ در محدوده کناره رودهای قره سو, دره رود و شکلی داش ارشق، سنگ افراشتهای مجسمهای هزاره قبل از میلاد معروف به شهریری و مکتب اوشاقلاری کناره رود قره سو، سنگ نبشته پهلوی ساسانی، قلعه کهنه, قلعه قهقهه(محل زندانی شدن شاه اسماعیل دوم صفوی)، قلعه ارشق، دیو قلعه سی(دژ بهمن)، بقایای کاروان سراهای رضی، قانلو بلاغ, قره قیه, قره آغاج چرچیلو بر روی رودخانههای دره رود و قره سو، مقبره شیخ حیدر، بقایای برج و باروی منظم قلعه سی، مقابر امامزادهها و آثار متنوع دیگر را در خود جای داده است.
مولف کتاب زینه المجالس این منطقه را ملوک پیشکین خوانده و در وجه تسمیه آن می نویسد:چون محمدبنپیشکین گرجی در زمان اتابکان آذربایجان حاکم اینجا بوده بنام او معروف گشته و در نتیجه کثرت استعمال، پیشکین به مشکین تبدیل گشته که امروزه به دو نام خیاو و مشکین شهر شهرت دارد.
حمد الله مستوفی در کتاب نزهه القلوب آورده که پیشکین در اصل «وراوی» نامیده می شد و دارای هفت شهر بوده و جزء تومان پیشکین بودند، شامل: پیشگین، خیاو، انار، ارجاق، اهر، تکلفه و کلیبر است .
در دوره حکومت آق قویونلو و قره قویونلو و اوایل نهضت های صفویه بویژه در زمان شیخ جنید و فرزندش شیخ حیدر و بلحاظ تولد بنیانگذار حکومت شیعه در ایران, شاه اسماعیل اول صفوی، به سال ۸۹۰ هجری قمری در شهر خیاو، این شهر از رونق و اهمیت خاص برخوردار بوده و خود شیخ حیدر مدتی حاکم و والی شهر خیاو و مغان بوده است . در دوره قاجاریه بخصوص در زمان جنگهای 13 ساله ایران و روس این شهر از مراکز استقرار لشکریان عباس میرزا بوده است.